Na krótko przed narodzinami „Solidarności”. Kazimierz Świtoń i Wolne Związki Zawodowe
45 lat w historii najnowszej to cała epoka. Tyle trwał okres komunizmu w Polsce i tyle samo obecnie minęło od powstania Solidarności, która z czasem doprowadziła do zakończenia tej epoki. Dla ludzi młodych dekada lat 80. jest tym, czym dla ówczesnego pokolenia była druga wojna światowa. Jest czymś, o czym się wiedziało, ale czego się nie doświadczyło.
Wolne Związki Zawodowe, Konfederacja Polski Niepodległej, NSZZ „Solidarność”, Niezależne Zrzeszenie Studentów, Solidarność Walcząca i dziesiątki mniejszych organizacji przyniosły nam wolność. Powinniśmy o tym stale przypominać. Stąd pomysł cyklu spotkań pt. „45 lat „Solidarności” Śląsko-Dąbrowskiej – ludzie i struktury, poświęcony bohaterom naszej najnowszej historii.
Pierwsze z nich pt. „Kazimierz Świtoń i Wolne Związki Zawodowe” odbędzie się 4 grudnia 2025 r. Tego dnia, 11 lat temu zmarł Kazimierz Świtoń, działacz opozycyjny w PRL, współzałożyciel Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela na Śląsku, współzałożyciel pierwszego komitetu Wolnych Związków Zawodowych, działacz „Solidarności”, internowany w stanie wojennym oraz poseł na Sejm RP I kadencji.
Katowicka organizacja WZZ powstała 21 lutego 1978 r. Była to próba zaktywizowania środowisk robotniczych i nadania ich działaniom form organizacyjnych, pierwszą w PRL niezależną od władz organizacją związkową. Obok Świtonia pod deklaracją założycielską organizacji znalazły się nazwiska Władysława Suleckiego (współpracownika KOR i redakcji „Robotnika”), Romana Kściuczka (uczestnika ROPCiO), Ignacego Pinesa (sympatyka KOR) i Tadeusza Kickiego (uczestnika ROPCiO). Dwaj ostatni pod wpływem presji SB wycofali się jednak z działalności w ramach WZZ.
Inwigilacja, szykany i represje spowodowały, że komitetowi nie udało się rozwinąć szerszych działań, przede wszystkim przenieść działalności wolnozwiązkowej na teren zakładów pracy regionu. Mimo to utworzenie katowickich WZZ miało wpływ na powstanie dwóch kolejnych niezależnych inicjatyw, skierowanych do środowisk pracowniczych. W końcu kwietnia powołany został w Trójmieście Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, w październiku roku następnego podobna organizacja powstała na Pomorzu Zachodnim. Działalność komitetów WZZ, zwłaszcza dobrze rozwiniętej i zorganizowanej struktury gdańskiej, miało ogromne znaczenie dla przebiegu procesu tworzenia w 1980 roku niezależnego związku zawodowego i wielkiego ruchu społecznego, czyli „Solidarności”.
Pierwsze spotkanie w ramach cyklu odbędzie się 4 grudnia 2025 r. o godz. 13.00 w Przystanku Historia Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika, ul. św. Jana 10 (III piętro). W wydarzeniu weźmie udział Jan Świtoń, zaangażowany w działalność śląskich WZZ, syn Kazimierza Świtonia. Spotkanie poprowadzi dr Jarosław Neja, historyk Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach, który w swych badaniach podejmuje problematykę opozycji i oporu społecznego w PRL, a także „polskich miesięcy” w ujęciu regionalnym. W programie spotkania przewidziano ponadto emisję filmu dokumentalnego o Kazimierzu Świtoniu.
Materiał katowickiego oddziału IPN