Porozumienie Jastrzębskie

Wprowadzenie wszystkich wolnych sobót, wyłącznie dobrowolna praca w dni wolne oraz zniesienie czterobrygadowego systemu pracy w górnictwie – to tylko niektóre zapisy Porozumienia Jastrzębskiego zawartego przed 30 laty - 3 września 1980 roku.

Rocznicowe obchody rozpocznie msza św. w Kościele pw. Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła. Po mszy odbędą się uroczystości pod  Pomnikiem Porozumienia Jastrzębskiego przy KWK Zofiówka. Po przywitaniu uczestników  obchodów przez przewodniczącego Śląsko-Dąbrowskiej Solidarności Piotra Dudę swoje wystąpienia wygłoszą przewodniczący Parlamentu Europejskiego Jerzy Buzek ,wicepremier Waldemar Pawlak i przewodniczący Komisji Krajowej NSZZ Solidarność Janusz Śniadek. Na terenie KWK Zofiówka (d. Manifest Lipcowy) odbędzie się także uroczysta sesja Rady Miejskiej.

Do podpisania Porozumienia Jastrzębskiego przed 30 laty doprowadziły masowe strajki w regionie, solidaryzujące się z protestami na Wybrzeżu.  Śląsk, który jeszcze w lipcu 1980 roku nie zareagował na wprowadzoną podwyżkę cen wędlin i mięsa, obudził się w sierpniu, gdy robotnicze protesty na Wybrzeżu przyjęły charakter strajku powszechnego. Ale już wcześniej, w okresie od 1 do 21 sierpnia krótsze lub dłuższe protesty wybuchały w bieruńskim ERG-u, gliwickich GZUT, fabryce FAZOS w Tarnowskich Górach, Hucie Cynku w Miasteczku Śląskim, Zakładach ZAMET w Strzybnicy oraz KWK Barbara-Wyzwolenie w Chorzowie.

28 sierpnia protest rozpoczęli górnicy z kopalni Manifest Lipcowy w Jastrzębiu Zdroju, gdzie ok. 1000 górników nie przystąpiło do nocnej zmiany. Po nieudanych rozmowach z dyrekcją zawiązano Zakładowy Komitet Strajkowy . Górnicy domagali się zniesienia niszczącego więzi rodzinne 4-brygadowego systemu pracy w górnictwie, wprowadzenia wolnych sobót i niedziel, powstania wolnych związków zawodowych. Tego samego dnia zastrajkowało dalszych 7 kopalń. Powołano pierwszy na Śląsku Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS). Przedstawiciele górników pojechali do Gdańska.

Władze komunistyczne przystąpiły do rozmów z MKS. Równocześnie próbowano oderwać z MKS komitety strajkowe z poszczególnych kopalń. Zakłady i miasto zasypywano ulotkami mającymi załamać psychicznie nie tylko górników, ale i ich rodziny. Miało to wręcz odwrotny skutek – wkrótce w regionie strajkowało już 28 kopalń i 28 innych zakładów. Solidarność z robotnikami z Wybrzeża i z górnikami zamanifestowały największe przedsiębiorstwa, m. in. Huta Katowice i Fabryka Samochodów Małolitrażowych.

Po kilku dniach strajku i próbach rozmów 2 września w Jastrzębiu przy negocjacyjnym stole zasiadły delegacje MKS i specjalnej komisji rządowej pod przewodnictwem wicepremiera Aleksandra Kopcia. Górnicy poparli 21 postulatów stoczniowców z Gdańska i przyjęli je jako własne, dodając do nich postulaty branżowe i socjalne. Pełne emocji rozmowy trwały prawie dobę i zakończyły się 3 września o godz. 5.40 podpisaniem porozumienia, zwanego od tej pory “jastrzębskim”. Dokument przepisywany był trzy razy, partyjni działacz próbowali przestawiać szyk zdań, zmieniać ich sens. Członkowie MKS do tego nie dopuścili.

Do 21 postulatów gdańskich górnicy dołożyli 29 własnych. Jednym z najważniejszych było wprowadzenie wszystkich wolnych sobót. Porozumienie Jastrzębskie wprowadziło zasadę dobrowolności pracy w dni ustawowo wolne, ujednolicenie świadczeń rodzinnych, wprowadzenie indeksacji płac oraz pułapu minimalnych i maksymalnych płac. Zgodnie z treścią porozumienia, zdecydowano o skierowaniu do Sejmu postulatu obniżenia wieku emerytalnego górników. Ustalono likwidację talonów na atrakcyjne towary przemysłowe oraz zaprzestanie sprzedaży mięsa w tzw. sklepach komercyjnych. Ostatnim z zapisów głównej części Porozumienia Jastrzębskiego był zakaz zatrudnienia pracowników do pracy na rzecz kierownictwa zakładów.

Wkrótce po podpisaniu Porozumienia Jastrzębskiego na Śląsku powstały dwie duże organizacje założycielskie nowych związków zawodowych: Międzyzakładowa Komisja Robotnicza przy Hucie Katowice (później Międzyzakładowa Komisja Założycielska) oraz Międzyzakładowy Komitet Robotniczy NSZZ Jastrzębie. To właśnie one 17 września reprezentowały Śląsk na gdańskim spotkaniu przedstawicieli 35 organizacji międzyzakładowych, gdzie powołano Komisję Porozumiewawczą, na czele której stanął Lech Wałęsa. Tam zdecydowano, że powstanie jeden wspólny dla wszystkich, wielobranżowy związek obejmujący zasięgiem cały kraj: NSZZ Solidarność.

Pracownicy śląskich i zagłębiowskich zakładów spontanicznie zaczęli wstępować w związkowe szeregi. Wkrótce Region Śląsko-Dąbrowski liczył prawie 1,5 mln członków i stał się najpotężniejszy w kraju. Pomimo wielu prób konsolidacji, organizacyjnie i strukturalnie ciągle był rozbity. Na początku października MKZ przy Hucie Katowice skupiała 150 zakładów województwa katowickiego, a już pod koniec tego miesiąca ponad trzysta i była potężniejsza niż jastrzębski MKR. Tym samym na Śląsku w grudniu 1980 roku działały dwa duże regiony MKZ Katowice i MKR Jastrzębie oraz trzy mniejsze: tyski, bytomski i siemianowicki, pełniące drugorzędne role.

16 grudnia 1980 roku delegaci MKZ Katowice podjęli uchwałę powołującą Zarząd Regionalny MKZ NSZZ “S”. Było to jednak działanie bez porozumienia z pozostałymi śląskimi regionami. Przewodniczącym “nieformalnego” jeszcze regionu MKZ Katowice został Andrzej Rozpłochowski. Rozbicie na 5 niezależnie od siebie działających ośrodków trwało przez ponad 6 miesięcy 1981 roku. Dopiero w lipcu został powołany Zarząd Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ “S” z siedzibą w Katowicach. Na jego czele stanął Leszek Waliszewski – dotychczasowy przewodniczący MKZ NSZZ “S” Tychy.